คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏรำไพพรรณี · ปีงบประมาณ พ.ศ. 2569

ชท ๐๔

หนุมานประสานกาย

Schefflera leucantha R. Vig.

ชื่อท้องถิ่น
ชื่อสามัญ
Hanuman Prasan Kai
วงศ์
Araliaceae วงศ์เล็บครุฑ
ส่วนที่ใช้
ใบ ราก และทั้งต้น
หนุมานประสานกาย — ภาพจากคู่มือสมุนไพรภูมิปัญญาท้องถิ่นตำบลชากไทย
ภาพประกอบจากคู่มือสมุนไพรภูมิปัญญาท้องถิ่นตำบลชากไทย พ.ศ. 2569

นิเวศวิทยาและการแพร่กระจาย

  • หนุมานประสานกายเป็นพืชสมุนไพรพื้นเมืองของประเทศไทยและประเทศในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ พบได้ในป่าดิบชื้น ป่าดิบแล้ง และป่าเบญจพรรณ โดยเฉพาะในพื้นที่ที่มีความชื้นสูงและมีร่มเงาจากไม้ใหญ่
  • ในประเทศไทยพบกระจายอยู่หลายภูมิภาค โดยเฉพาะภาคตะวันออก ภาคกลาง และภาคใต้ สามารถพบได้ในพื้นที่ธรรมชาติและสวนป่าพรรณของชุมชน พื้นที่ตำบลชากไทย อำเภอเขาคิชฌกูฏ จังหวัดจันทบุรี ซึ่งมีสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมต่อการเจริญเติบโตของพืชชนิดนี้

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์

  • หนุมานประสานกายเป็นไม้พุ่มรอเลื้อยหรือไม้พุ่มขนาดเล็ก สูงประมาณ 1–3 เมตร แตกกิ่งก้านจำนวนมาก
  • ใบเป็นใบประกอบแบบนิ้วมือ มีใบย่อย 3–7 ใบ เรียงแผ่ออกจากจุดเดียวกัน ลักษณะคล้ายฝ่ามือ ใบสีเขียวเข้ม ผิวใบเรียบเป็นมัน
  • ดอกออกเป็นช่อที่ปลายกิ่งหรือช่อกระจุก ร่มสีขาว มีกลิ่นหอมอ่อน ๆ
  • ผลมีขนาดเล็ก รูปทรงกลม เมื่อสุกมีสีม่วงดำ

การใช้ประโยชน์

  • ปลูกเป็นสมุนไพรประจำบ้าน
  • ใช้เป็นไม้ประดับในสวนสมุนไพร
  • ใช้ประกอบตำรับยาพื้นบ้าน
  • ใช้เป็นพืชเรียนรู้ในแหล่งเรียนรู้ชุมชน
  • เป็นพืชที่มีคุณค่าทางภูมิปัญญาไทย

สรรพคุณทางยา

  • ช่วยระบายเส้น
  • บรรเทาอาการอักเสบจากแมลงสัตว์กัดต่อย
  • ช่วยลดอาการบวม
  • แก้พิษไข้และขับเลือด
  • บรรเทาอาการปวดเมื่อยกล้ามเนื้อ
  • ช่วยขับลม
  • ใช้ดูแลอาการผื่นคันและโรคผิวหนังบางชนิด

วิธีใช้

ชาสมุนไพร

นำใบสดล้างสะอาด ตำพอแหลก พอกบริเวณแผล ฟกช้ำ หรือแมลงสัตว์กัดต่อย

ตำรับยา

รากหรือทั้งต้นใช้ต้มดื่ม ตามตำรับยาพื้นบ้านเพื่อบรรเทาอาการปวดเมื่อยและขับลม

ภูมิปัญญาท้องถิ่นตำบลชากไทย

ชาวบ้านในตำบลชากไทยนิยมนำหนุมานประสานกายไว้บริเวณบ้านและสวนสมุนไพร เนื่องจากเชื่อว่าเป็นสมุนไพรที่ช่วยรักษาอาการปวดเมื่อยและเส้นเอ็น โดยเฉพาะแผลสด และอาการฟกช้ำจากการทำงานในสวนผลไม้ ในอดีตมักนำมาตำพอกแผลหรือมาผสมต้มดื่มเพื่อช่วยขับเป็นสมุนไพรใกล้ตัวที่มีบทบาทสำคัญในวิถีชีวิตชนบทของภาคตะวันออก

สารสำคัญทางพฤกษเคมี

  • Flavonoids
  • Saponins
  • Triterpenoids
  • Phenolic Compounds

ซึ่งมีรายงานว่ามีฤทธิ์ต้านการอักเสบ ต้านอนุมูลอิสระ และช่วยส่งเสริมกระบวนการสมานแผล

ความสำคัญ

หนุมานประสานกายเป็นสมุนไพรที่ได้รับการยอมรับในภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยมาอย่างยาวนาน โดยเฉพาะการใช้รากหรือทั้งต้นในการบรรเทาอาการปวดเมื่อย ขับลม และช่วยเสริมเส้นเอ็นและระบบ และโครงการอนุรักษ์พืชสมุนไพรทั่วประเทศ เนื่องจากเป็นพืชที่ปลูกง่ายและใช้ประโยชน์ได้หลากหลาย

เถาเอ็นอ่อน เป็นสมุนไพรสำคัญของการแพทย์แผนไทย ช่วยบรรเทาอาการปวดเมื่อย บำรุงเส้นเอ็น กล้ามเนื้อ และข้อต่อ สะท้อนภูมิปัญญาการดูแลสุขภาพของชุมชนตำบลชากไทย จังหวัดจันทบุรี