นิเวศวิทยาและการแพร่กระจาย
- เสลดพังพอนตัวเมียเป็นไม้พุ่มสมุนไพรที่พบกระจายพันธุ์ในประเทศไทย มาเลเซีย อินโดนีเซีย และประเทศอื่น ๆ ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
- เจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนที่มีความชื้นพอเหมาะ ชอบแสงแดดรำไรถึงแสงแดดจัด สามารถปลูกได้ชายบ้านริมเรือน สวนสมุนไพร และแหล่งเรียนรู้ของชุมชน
- ในตำบลชากไทย อำเภอเขาคิชฌกูฏ จังหวัดจันทบุรี นิยมปลูกไว้เป็นสมุนไพรประจำบ้าน เนื่องจากใช้ประโยชน์ได้หลากหลายและดูแลรักษาง่าย
ลักษณะทางพฤกษศาสตร์
- เสลดพังพอนตัวเมียเป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก สูงประมาณ 1–2 เมตร ลำต้นสีเขียว แตกกิ่งก้านจำนวนมาก
- ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปหอกหรือรูปขอบขนาน ปลายใบแหลม ขอบใบเรียบ ผิวใบเรียบสีเขียวเข้ม
- ดอกออกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่ง ดอกมีสีแดงอมส้ม รูปหลอดยาว ปลายแยกเป็นสองปาก
- ผลเป็นฝักยาว ภายในมีเมล็ดขนาดเล็กหลายเมล็ด
การใช้ประโยชน์
- ปลูกเป็นสมุนไพรประจำบ้าน
- ใช้ประกอบตำรับยาแผนไทย
- ใช้ผลิตครีม เจล และผลิตภัณฑ์สมุนไพร
- ใช้เป็นแหล่งเรียนรู้ด้านสมุนไพรในชุมชน
- ปลูกเป็นไม้ประดับเนื่องจากมีดอกสีสวยงาม
สรรพคุณทางยา
- บรรเทาอาการงูสวัด
- บรรเทาอาการเริม
- ลดอาการอักเสบของผิวหนัง
- ช่วยลดอาการปวดแสบปวดร้อน
- บรรเทาอาการแมลงสัตว์กัดต่อย
- ช่วยสมานแผล
- ลดอาการแพ้และคัน
- มีฤทธิ์ต้านเชื้อไวรัสบางชนิด
วิธีใช้
ใช้ภายนอก
นำใบสด 10–15 ใบ ล้างสะอาด ตำให้ละเอียด แล้วพอกบริเวณที่เป็นงูสวัด เริม หรือแมลงสัตว์กัดต่อย
ใช้ภายใน
นำใบสด 7–10 ใบ ต้มกับน้ำดื่ม หรือต้มน้ำรับประทานตามตำรับพื้นบ้าน
ภูมิปัญญาท้องถิ่นตำบลชากไทย
เสลดพังพอนตัวเมียเป็นสมุนไพรที่ชาวบ้านตำบลชากไทยนิยมปลูกไว้แทบทุกครัวเรือน เนื่องจากสามารถใช้ดูแลอาการเบื้องต้น งูสวัด เริม แมลงและสัตว์มีพิษต่อยได้อย่างสะดวก เมื่อเกิดอาการดังกล่าว ชาวบ้านมักนำใบสดมาตำพอกบริเวณที่มีอาการ หรือต้มน้ำดื่มเฉพาะที่ ถือเป็นสมุนไพรสามัญประจำบ้านที่ได้รับการสืบทอดภูมิปัญญามาหลายรุ่น
สารสำคัญทางพฤกษเคมี
มีรายงานวิจัยถึงฤทธิ์ต้านการอักเสบ ต้านอนุมูลอิสระ และมีฤทธิ์ยับยั้งไวรัสบางชนิด
เสลดพังพอนตัวเมีย เป็นสมุนไพรสำคัญของชุมชนตำบลชากไทย มีคุณค่าในการดูแลสุขภาพผิวหนัง บรรเทาเริม งูสวัด และการอักเสบ สะท้อนภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรไทยที่สืบทอดมาอย่างยาวนาน