สมอพิเภก

• สมอพิเภกเป็นไม้ยืนต้นขนาดใหญ่ที่พบกระจายพันธุ์ในประเทศเขตร้อนของเอเชีย เช่น ไทย อินเดีย ศรีลังกา เมียนมา ลาว และกัมพูชา ในประเทศไทยพบได้ทุกภาค โดยเฉพาะในพื้นที่ป่าเบญจพรรณ ป่าดิบแล้ง และป่าโปร่งที่มีความชื้นปานกลาง
• สมอพิเภกสามารถเจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนถึงดินร่วนปนทรายที่มีการระบายน้ำดี ทนต่อสภาพอากาศร้อนและฤดูแล้งได้ดี ปัจจุบันนิยมปลูกในสวนสมุนไพร สวนพฤกษศาสตร์ และแหล่งเรียนรู้ของชุมชน รวมทั้งพื้นที่ต้นน้ำของภาคไทย อำเภอเขาคิชฌกูฏ จังหวัดจันทบุรี เพื่อใช้เป็นสมุนไพรและไม้ให้ร่มเงา

• สมอพิเภกเป็นไม้ยืนต้นผลัดใบขนาดใหญ่ สูงประมาณ 20–40 เมตร เรือนยอดเป็นพุ่มกลมหนาทึบ ลำต้นตรง เปลือกสีน้ำตาลเทาหรือสีเทาดำ ผิวค่อนข้างเรียบในต้นอ่อน และแตกเป็นร่องตื้นเมื่ออายุมากขึ้น
• ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปไข่กลับหรือรูปรี ขนาดใหญ่ ปลายใบมน โคนใบสอบ ผิวใบเรียบ สีเขียวเข้ม
• ดอกออกเป็นช่อบริเวณปลายกิ่ง ดอกขนาดเล็ก สีเหลืองอ่อนหรือสีเขียวอมเหลือง
• ผลเป็นรูปกลมหรือรูปไข่ ขนาดประมาณ 1–2 เซนติเมตร ผิวผลเรียบ มีสีเขียวเมื่ออ่อน และเปลี่ยนเป็นสีน้ำตาลอมเทาเมื่อแก่และแห้ง ภายในมีเมล็ดแข็ง

• ใช้เป็นสมุนไพรในตำรับยาไทยและอายุรเวท
• เป็นหนึ่งในส่วนประกอบสำคัญของตำรับ “ตรีผลา”
• ใช้ผลิตชาสมุนไพรและผลิตภัณฑ์สุขภาพ
• เนื้อไม้ใช้ในงานก่อสร้างและเฟอร์นิเจอร์
• ปลูกเป็นไม้ให้ร่มเงาในสวนสาธารณะและชุมชน

ชาวบ้านในพื้นที่ตำบลชากไทยรู้จักสมอพิเภกในฐานะสมุนไพรท้องถิ่นที่ช่วยดูแลระบบขับถ่ายและบำรุงสุขภาพ โดยนิยมเก็บผลแก่ที่ร่วงจากต้นมาตากแห้งไว้ใช้ในครัวเรือน และนำมาผสมร่วมกับสมอไทยและมะขามป้อมในตำรับ “ตรีผลา” เพื่อดูแลสุขภาพโดยรวม ภูมิปัญญาดังกล่าวยังมีการสืบทอดจากรุ่นสู่รุ่นในครอบครัวและยังคงใช้กันอย่างแพร่หลายในชุมชนจนถึงปัจจุบัน

สมอพิเภกประกอบด้วยสารสำคัญหลายชนิด ได้แก่ Gallic acid, Ellagic acid, Tannins, Lignans และสารประกอบฟีนอลิก ซึ่งมีคุณสมบัติต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ และอาจช่วยปกป้องเซลล์จากความเสื่อมของร่างกาย

สมอพิเภกใช้รักษาอาการไอ เป็นสมุนไพรที่ช่วยบำรุงธาตุน้ำและระบบทางเดินหายใจ ในตำรับยาไทย สมอพิเภกทำหน้าที่ส่งเสริมสุขภาพ บำรุงสายตาและระบบขับถ่าย เพื่อช่วยปรับสมดุลของร่างกาย ส่งเสริมสุขภาพ และชะลอความเสื่อมของอวัยวะต่าง ๆ ตามแนวคิดของการแพทย์แผนไทย

เนื้อหาบนหน้านี้ถอดความจากบัตรข้อมูลฉบับพิมพ์ของโครงการ รายการที่กำกับว่า “รอตรวจสอบ” เป็นแหล่งค้นคว้าที่รวบรวมไว้ชั่วคราวเพื่อให้ผู้เชี่ยวชาญใช้เทียบเคียง ยังไม่ถือเป็นการรับรองสรรพคุณ

• ต้นฉบับโครงการคู่มือสมุนไพรภูมิปัญญาท้องถิ่นตำบลชากไทย พ.ศ. 2569
• รอตรวจสอบผลการค้นงานวิจัย PubMed: Terminalia bellirica (Gaertn.) Roxb. ↗