หัวชะเนียง

• หัวชะเนียงเป็นพืชเถาเลื้อยพื้นเมืองที่พบในเขตร้อนและกึ่งเขตร้อนของเอเชีย แอฟริกา และออสเตรเลีย ในประเทศไทยพบได้ตามป่าโปร่ง ป่าดิบแล้ง ป่าชายเขา และพื้นที่รกร้างทั่วไป
• พืชชนิดนี้สามารถเจริญเติบโตได้ดีในดินร่วนที่มีความชื้นปานกลาง และมักเลื้อยพันต้นไม้ใหญ่หรือสิ่งพยุงต่าง ๆ พบได้ในพื้นที่ป่าชุมชนและสวนสมุนไพรของตำบลชากไทย อำเภอเขาคิชฌกูฏ จังหวัดจันทบุรี

• หัวชะเนียงเป็นไม้เถาเลื้อยอายุหลายปี มีเถาแข็งแรง สามารถเลื้อยได้ยาวหลายเมตร
• ใบเป็นใบเดี่ยว รูปหัวใจ ปลายใบแหลม เส้นใบแตกออกจากโคนใบหลายเส้น ผิวใบเรียบสีเขียวสด
• ลักษณะเด่นคือมีหัวสะสมอาหารทั้งใต้ดินและตามซอกใบ หัวมีรูปร่างกลมหรือไม่แน่นอน ขนาดแตกต่างกันไปตามอายุของพืช
• ดอกมีขนาดเล็ก สีเขียวอมเหลือง ออกเป็นช่อตามซอกใบ

• ใช้เป็นสมุนไพรพื้นบ้าน
• ใช้เป็นอาหารในบางพื้นที่หลังผ่านการปรุงอย่างเหมาะสม
• ใช้เป็นพืชอนุรักษ์ในสวนสมุนไพร
• ใช้เป็นแหล่งเรียนรู้ด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น
• ปลูกเป็นพืชคลุมพื้นที่และเพิ่มความหลากหลายทางชีวภาพ

ชาวบ้านตำบลชากไทยรู้จักหัวชะเนียงในฐานะสมุนไพรพื้นบ้านที่ใช้ดูแลสุขภาพ โดยเฉพาะการนำหัวมาต้มดื่มเพื่อช่วยควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด ขับปัสสาวะ และบรรเทาอาการร้อนใน ชุมชนบางแห่งยังนิยมเก็บหัวชะเนียงจากป่าธรรมชาติหรือปลูกไว้ในสวนสมุนไพรเพื่อใช้เป็นยาและอาหารพื้นบ้าน สะท้อนถึงภูมิปัญญาการใช้ประโยชน์จากพืชท้องถิ่นอย่างเรียบง่ายและยั่งยืน

• กลุ่มซาโปนิน (Saponins)
• ฟลาโวนอยด์ (Flavonoids)
• สารประกอบฟีนอลิก (Phenolic compounds)

หัวชะเนียงเป็นพืชอาหารพื้นบ้านที่มีคุณค่าทางเศรษฐกิจและวัฒนธรรมสูงของชุมชนไทย การอนุรักษ์และส่งเสริมการปลูกหัวชะเนียง จึงเป็นแนวทางสำคัญในการรักษาความหลากหลายทางชีวภาพ สร้างความมั่นคงทางอาหาร และสืบสานภูมิปัญญาท้องถิ่นของตำบลชากไทยได้อย่างต่อเนื่องไป

เนื้อหาบนหน้านี้ถอดความจากบัตรข้อมูลฉบับพิมพ์ของโครงการ รายการที่กำกับว่า “รอตรวจสอบ” เป็นแหล่งค้นคว้าที่รวบรวมไว้ชั่วคราวเพื่อให้ผู้เชี่ยวชาญใช้เทียบเคียง ยังไม่ถือเป็นการรับรองสรรพคุณ

• ต้นฉบับโครงการคู่มือสมุนไพรภูมิปัญญาท้องถิ่นตำบลชากไทย พ.ศ. 2569
• รอตรวจสอบผลการค้นงานวิจัย PubMed: Dioscorea bulbifera L. ↗