ขี้เหล็ก

• ขี้เหล็กเป็นไม้ยืนต้นที่พบแพร่หลายในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โดยเฉพาะประเทศไทย ลาว กัมพูชา และเมียนมา สามารถเจริญเติบโตได้ดีในสภาพอากาศร้อนและทนแล้งได้ดี
• ในประเทศไทยพบปลูกได้ทุกภาค ทั้งตามบ้านเรือน ริมถนน พื้นที่เกษตรกรรม และสวนสมุนไพร เนื่องจากเป็นไม้โตเร็ว ให้ร่มเงาดี และใช้ประโยชน์ได้หลากหลาย
• ในตำบลชากไทย อำเภอเขาคิชฌกูฏ จังหวัดจันทบุรี นิยมปลูกไว้บริเวณบ้านและพื้นที่สาธารณะ รวมถึงนำยอดอ่อนและดอกมาใช้ประกอบอาหารพื้นบ้าน

• ขี้เหล็กเป็นไม้ยืนต้นขนาดกลาง สูงประมาณ 10–20 เมตร เรือนยอดเป็นพุ่มกลมแน่น
• ลำต้นตรง เปลือกสีน้ำตาลอมเทา แตกเป็นร่องตื้นเมื่อมีอายุมาก
• ใบเป็นใบประกอบแบบขนนกปลายคู่ เรียงสลับ มีใบย่อยจำนวน 6–12 คู่ รูปไข่ ปลายมน สีเขียวเข้ม
• ดอกออกเป็นช่อขนาดใหญ่บริเวณปลายกิ่ง ดอกสีเหลืองสด มองเห็นได้ชัดเจน
• ผลเป็นฝักแบนยาว สีน้ำตาลเข้มหรือสีดำเมื่อแก่ ภายในมีเมล็ดจำนวนมาก

• ยอดอ่อนและดอกใช้ประกอบอาหาร
• นิยมนำแกงขี้เหล็ก ซึ่งเป็นอาหารพื้นบ้านไทย
• ใช้เป็นสมุนไพรบำรุงสุขภาพ
• เนื้อไม้ใช้ทำเฟอร์นิเจอร์และเครื่องมือเกษตร
• ปลูกเป็นไม้ให้ร่มเงาและฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม

• ช่วยให้นอนหลับสบาย
• ลดความเครียดและความวิตกกังวล
• บรรเทาอาการท้องผูกอ่อน ๆ
• ช่วยเจริญอาหาร
• ลดไข้ตามตำรับพื้นบ้าน
• ช่วยขับพยาธิ
• บำรุงร่างกายหลังการเจ็บป่วย

ชาวบ้านตำบลชากไทยนิยมเก็บยอดอ่อนและดอกขี้เหล็กมาประกอบอาหาร โดยเฉพาะแกงขี้เหล็ก ซึ่งเป็นอาหารพื้นบ้านที่มีคุณค่าทางโภชนาการสูง นอกจากนั้นยังมีการนำใบและดอกมาต้มดื่มเพื่อช่วยผ่อนคลายและลดอาการนอนไม่หลับ ถือเป็นภูมิปัญญาที่ผสมผสานระหว่างอาหารและการดูแลสุขภาพเข้าด้วยกันอย่างลงตัว

• Barakol
• Flavonoids
• Anthraquinones
• Tannins
• สารจำพวกมูคิเลจอื่น ๆ

ขี้เหล็กเป็นสมุนไพรที่ได้รับการใช้มาอย่างยาวนานในตำรับยาไทย โดยเฉพาะการใช้บรรเทาอาการนอนไม่หลับและช่วยผ่อนคลาย ปัจจุบันมีการศึกษาทางวิทยาศาสตร์สนับสนุนฤทธิ์ดังกล่าว และมีการพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์สมุนไพรเพื่อสุขภาพในหลายรูปแบบ